Mijn ‘Donkere Nacht van de Ziel’

Vandaag is het 15 oktober, volgens mijn ‘Druivelaar’ feestdag van de Heilige Theresia van Avila, maar, aldus Wikipedia, “overleed ze feitelijk op de laatste dag van de juliaanse kalender, want op donderdag 4 oktober volgde vrijdag 15 oktober 1582”). Samen met de Heilige Johannes van het Kruis heeft zij de orde van de Karmel hervormd in de zestiende eeuw. Johannes is de schrijver van het beroemde gedicht (+ zijn contemplatie hierop ) “De Donkere Nacht Van De Ziel”.

Op een 15de oktober, een woensdag in 1998,  werd ik gecolloqueerd (eigenlijk was het ongeveer drie uur ’s morgens). Mijn donkerste nacht. Voor wie niet weet wat dit betekent: ik werd gedwongen (dus tegen mijn wil) gedurende 40 dagen ‘geïnterneerd’ in een psychiatrische instelling, wettelijk klinkt dat ongeveer als volgt:

“[De] onderzoeks- of vonnisgerechten (…) kunnen, op vordering van de procureur des Konings, [zijn] onmiddellijke opsluiting bevelen (…) indien te vrezen is dat [er] onmiddellijk gevaar [bestaat] voor de fysieke of psychische integriteit van derden of voor zichzelf. Die beslissing moet nader aangeven welke omstandigheden van de zaak die vrees wettigen” (gebaseerd op een oude wet (1850!) die al tig maal werd aangepast, via vriend Google kom je er wel – en de eerste vraag moet komen van de familie via de huisdokter, het is een hele beslissingsketen).

Deze gebeurtenis kwam me weer voor de geest tijdens de zeven jaar (uitputtend) schrijven aan de biografie van mijn ouders (zie ‘Een ingrijpen van hogerhand’). Ook zij werden “tegen hun wil opgesloten”, zij het natuurlijk om heel andere redenen, én veel langer: vader 5 jaar, moeder anderhalf jaar.

Toen ik na mijn “veertig dagen tijd” opnieuw werd “vrijgelaten” na zes weken op donderdag 26 november 1998, had ik de tegenwoordigheid van geest (pun intended) om op te schrijven wat er die bewuste dag en nacht door mijn hoofd ging. Ik wist dat ik het later nooit meer zo scherp zou krijgen. Slechts één arts (uit een hele reeks) heeft me er in de jaren daarna expliciet naar gevraagd en me een geruststellend, luisterend oor geboden. Ik kon het enkel noteren in de derde persoon, alsof het over iemand anders ging, in een soort “stream of consciousness” vorm. Onlangs plaatste ik de tekst (“Zwarte Engel”) die ik 24 jaar geleden schreef wat verborgen op mijn Womb website. Nu treed ik ermee in het volle licht, zie link hieronder. Benieuwd of ook nu nog een ‘deskundige’ hieruit een diagnose kan afleiden (bestaat er ook een diagnose voor ‘normaliteit’?).

Ik dacht dat een dergelijk gebeuren, en vooral de manier waarop (politie, fysieke overmeestering met geweld tegen de grond, knie in de rug, handboeien, twee zwaar verdovende injecties in de bil ter plaatse, naakte fixatie daarna, etc.) al lang verleden tijd was, maar iemand vertelde me kort geleden onlangs ongeveer hetzelfde te hebben meegemaakt. Dat er in de psychiatrische wereld hulp wordt geboden ontken ik niet, maar dergelijke, bijna middeleeuwse uitwassen horen in deze tijd écht niet meer thuis. En het is nog helemaal niet zeker of je na veertig dagen ook wordt vrijgelaten want je hangt af van de goodwill van de behandelende geneesheren, je moet dan voor een soort “vierschaar” verschijnen. Ik raad ieder die zich in dergelijke situatie bevindt een goeie advocaat aan, anders is “One Flew Over the Cuckoo’s Nest” of “The Shawshank Redemption” niet veraf.

In nood kent men zijn échte vrienden, dat is zeker waar. Buiten mijn familie kreeg ik toen slechts bezoek van één bevriend koppel, en enkele collega’s van het werk, o.a. zij die ondertussen overleden is en zich liefdevol over mij ontfermde. Ik vergeet dat nooit meer, de betrokkenen weten dat. Ze waren “de lichtjes in mijn donkere nacht van de ziel”. De impact van die gedwongen opname , de schuldgevoelens soms, de schaamte, voel ik nog steeds, gelukkig kan ik met mijn dierbaren hierover praten, in alle wederzijdse openheid, die soms heel erg confronterend en verscheurend kan zijn, maar die altijd helend is.

Twijfel nooit om medemensen in nood te bezoeken, ook al ken je ze misschien enkel oppervlakkig, je bezoekje maakt altijd een verschil, is een dankbare steun, biedt het broodnodige houvast aan hen die nergens nog een greep vinden om zich aan op te trekken.

Wij dragen allen onze grote en kleine stenen, maar door ze durven te grijpen en te verleggen (cfr Bram Vermeulen), kan het water opnieuw stromen, in een nieuwe, gezuiverde bedding, vrij en onbelast, dat zijn we verplicht aan onze kinderen, kleinkinderen, geliefden. Doen we dat niet blijven we ons hele leven steken in een Sisyphus arbeid, een arbeid die we zo doorgeven van generatie op generatie.
Liefdevolle ontferming.
Imagine.

UPDATE 26 oktober 2022

Op 13 oktober 2022 begaf ik me ter plaatse in het psychiatrisch centrum van toen om mijn patiënten dossier van een kwarteeuw geleden op te vragen. Daar heb je recht op. Men vertelde me dat dit moest gebeuren via een schriftelijke aanvraag (email). Eerste bedenking: ik moest mijn identiteiskaart tonen, zodat men mijn gegevens kon opzoeken. Onmiddellijk verschenen die op het scherm voor een mij onbekende. Privacy? Het duurde dan nog twee weken en heel wat over en weer gemail tot ik een “afschrift” kreeg, dwz: iemand had één en ander getypt samengevat in 8 bladzijden. Met nog een addendum van alle medicatie die ik toen werd voorgeschreven en braafjes geslikt had. Ik vroeg me af of de oorspronkelijke manuscripten van toch heel wat consultaties ook nog konden ingekeken worden. Ik heb niet meer aangedrongen. Want wat ik las was (understatement) hallucinant.
Ik laat het hierbij, maar trek mijn conclusies.

Hieronder dus mijn “verslag” uit 1999 van de gebeurtenissen toen (klikken op titel of foto):

Zwarte Engel

De Liefdesbrieven. Het begin

De eerste liefdesbrief van Nand aan Sim. De ondertitel van de biografie RARATONGA: “De Zingende Ziel der Dingen” komt uit deze brief. Daaronder, twee dagen verder, het antwoord van Sim. Honderd brieven en een jaar later volgde het huwelijk.

(Opmerking: Sommige weblinks verwijzen naar de hoofdwebsite van de biografie die voorlopig nog gesloten is, waar dat niet zo is wordt vermeld: “op deze site“)

Gistel, den 6de Oogst 1950
Kleine Warande 22

Beste Simone,
Ik hoop dat jullie na den “romantischen” (1) nacht goed zijn thuisgeraakt. Jammer dat dergelijke nachten moeten eindigen! Men hoorde zó te kunnen voortleven: “and so live ever…” Ken je Keats’ heerlijk sonnet “Bright Star…” (2) Muziek in den koelen nacht, sterren en maan even boven de duistere bomen… het is een sfeer die met werkelijkheid schier niets te maken heeft en toch zo intens werkelijk is.
Nu heeft de stilte van het alledaagse ons weer ingesloten – een stilte die luid roept hoe leeg zij is. En ik betrap mij erop dat ik zalig in het ijle zit te glimlachen. Na zoveel lijden en eenzaamheid (3) was de Kriekenberg (4) zo ongelooflijk schoon en verkwikkend. Laat ik het rechtuit bekennen: de zacht stille vriendschap die je mij hebt betuigd heeft mij goed gedaan. Ik ben gelukkig dat ik deze ogenblikken beleefd heb. Zij hebben voor mij weerom de diepe heimelijkheid der dingen ontsloten, het contact gelegd met de verborgenheden dewelke leed en wrok en kommer hadden overwoekerd. Nadat ze lang gezwegen hadden, hoorde ik weer de zingende ziel der dingen (5), die jij, zo vernam ik gisteren voor het eerst, weleens hebt gehoord.
Ik zal het op prijs stellen eens iets van jou hand te kunnen lezen. Stuur mij bij gelegenheid ’t een of ’t ander op.

Met oprechte, hartelijke groeten, uw
Nand

Commentaar

(1). Na den romantischen nacht: Een verwijzing naar de dag ervoor en het tuinfeest in Villa Kriekenberg waar Nand en Sim elkaar voor het eerst ontmoetten (zie hierover de pagina “Het Tuinfeest“).
Blijkbaar was de avond intiem geëindigd (o.a. met een nachtelijke wandeling langs de Leie…), en Nand neemt onmiddellijk het initiatief om zich dit momentum niet te laten ontglippen.

(2). Het gedicht van Keats, het citaat komt uit de laatste versregel:

Bright Star
John Keats (1795-1821)

Bright star, would I were stedfast as thou art—
Not in lone splendour hung aloft the night
And watching, with eternal lids apart,
Like nature’s patient, sleepless Eremite,
The moving waters at their priestlike task
Of pure ablution round earth’s human shores,
Or gazing on the new soft-fallen mask
Of snow upon the mountains and the moors—
No—yet still stedfast, still unchangeable,
Pillow’d upon my fair love’s ripening breast,
To feel for ever its soft fall and swell,
Awake for ever in a sweet unrest,
Still, still to hear her tender-taken breath,
And so live ever—or else swoon to death.

Over dit gedicht (zie Wikipedia):

“It is unclear when Keats first drafted “Bright Star”; his biographers suggest different dates. Andrew Motion suggests it was begun in October 1819. Robert Gittings states that Keats began the poem in April 1818 – before he met his beloved Fanny Brawne – and he later revised it for her. Colvin believed it to have been in the last week of February 1819, immediately after their informal engagement.

The final version of the sonnet was copied into a volume of The Poetical Works of William Shakespeare, opposite Shakespeare’s poem, A Lover’s Complaint. The book had been given to Keats in 1819 by John Hamilton Reynolds. Joseph Severn maintained that the last draft was transcribed into the book in late September 1820 while they were aboard the ship Maria Crowther, travelling to Rome, from where the very sick Keats would never return. The book also contains one sonnet by his friend Reynolds and one by Severn. Keats probably gave the book to Joseph Severn in January 1821 before his death in February, aged 25. Severn believed that it was Keats’s last ever poem and that it had been composed especially for him.
The poem came to be forever associated with the “Bright Star” Fanny Brawne – with whom Keats became infatuated. Gittings says it was given as “a declaration of his love.”
It was officially published in 1838 in The Plymouth and Devonport Weekly Journal, 17 years after Keats’s death.”

(3) “Na zoveel lijden en eenzaamheid…”: is een verwijzing naar de tijd die Nand doorbracht in gevangenschap (1944-1949) na zijn veroordeling voor publicaties in collaborerende tijdschriften en kranten (zie uitgebreide info hierover in het menu “Voorgeschiedenis” of op deze site “Een ingrijpen van hogerhand“).

(4) “Kriekenberg”: een verwijzing naar “Villa Kriekenberg” in Sint-Martens-Latem, (Deurle aan de Leie), waar het tuinfeest plaatsvond en de eerste ontmoeting van Nand en Sim. De Villa bestaat nog steeds, maar is in privébezit. Zij werd gebouwd in 1934 door architect André Claessens, informatie zie “Inventaris Onroerend Erfgoed“.
Tekening van de villa op het programmaboekje van het tuinfeest door “Erwalt”:

Villa Kriekenberg jaren ’50, foto met dank aan familie Van den Abeele, Sint-Martens-Latem
De eerste ontmoeting, zaterdag 5 augustus 1950, tuinfeest Villa Kriekenberg, Sint-Martens-Latem. Vlnr: Nand, Griet Gonnissen (vriendin van Sim), Bert (broer van Sim), Sim, bevriend echtpaar Cloet-Van Ceulen

(5) “de zingende ziel der dingen”: deze woorden verlenen de titel aan dit verhaal.

Anwtoord van Sim, twee dagen later, haar eerste brief aan Nand

Brussel, 8ste Oogst 1950

Mijn beste vriend,

Je schrijven heeft me onzeggelijk verheugd en de herinnering aan een volle zomeravond (1) minder weemoedig gemaakt – klinkt het vreemd? – voor mij zit aan elk geluk een zomeke weemoed vast, zelfs in drukke bezigheden ontgaat ze me nauwelijks. Wat me bijbleef sinds onze “fantasia-avond” (2) zal me lang nog geheugen.
Is het geen schone Godsgave een broze herinnering dagenlang vast te houden: gaaf en steeds opnieuw bereid voor elk ragfijn uitspinnen van elk woord en elk gebaar?
Heeft alle verbittering en ontgoocheling der jongste jaren (3) ons al te ontvankelijk gemoed nog nauwer afgestemd op hetgeen je zo intens waar noemt: “de zingende ziel der dingen” – waar voerde men ons heen indien we in elke dag de aanhef van een nieuw lied niet vermoeden konden en indien we het moeizaam ontdekken in het goed dat we nog dromen kunnen.
Het was een onstuimig vol accoord dat me doorheen de landelijke nachtreis naar de grootstad begeleid heeft (4) en nog nazindert ergens verloren rondom mij in je brief van deze morgen – in de voegen van m’n krakend wagentje (5) – langsheen de Kempische hei, de lommerwegen ver over de mastebossen (6) maar bijna heb ik de weigere woorden vast zó nabij is me ’t geluk vandaag. Zie je Nand, jongen “het leven is schoon en de mensen goed” schreef ik eens overmoedig op de nuchtere celwanden (3). Men heeft me toen met veel meelij bekeken en soms was het zeer hard er naar te kijken en toch is er zo weinig nodig om dit motto als een gangbaar motief met je mee te dragen. Ik had een goeie dag vandaag (7), kwam het met je schrijven, wellicht tussen de zakelijke beslommeringen? Of van de simpel klare zon? Ik hou ervan, die vlakke warmte, m’n gezicht zit er vol van, verblindend! Geluk ligt vandaag overal in een lied en in een dankbaar hart. Mag ik het je zingen ietwat beschroomd met ’n tikje plankenkoorts, hou je er rekening mee? Ben je een strenge critieker? Wees mild – het is een première van uit een eenzame kemenade (8) “und die Muse gewidmet” ! (9) –

Laat nooit Uw woord mijn schaam’le zin ontrijzen
waar hield me deze nood nog aan het leven vast?
Ik keerde dwazer weer van vele reizen
maar ruilde geen verhoor mijn tijdeloze last.

Doch steeds met nieuw en mildere bewijzen
– al werd ik om geen droom nog kinderlijk verrast –
zou ik de oorsprong van elk leed verwijzen
naar het verheerlijkt beeld, waarbij een vreemde gast

Mijn haperend woord verklaart dat aan een vragen trilt
onuitgesproken want – aan d’eerste klank verstild –
Laat mij aan uwe zij de gave reis beginnen
om ’t lastig kommeren der mensen en der zinnen
en voer ter hemelvaart een dwaas bemoederd kind
naar het beheerst gebied dat aan Uw woord begint. (10)

Met n’innige groet!

Je Sim Wolfs

Commentaar

(1) “de herinnering aan een volle zomeravond”: verwijzing naar het tuinfeest in “Villa Kriekenberg” van 5 augustus, dag van hun eerste (bewuste) ontmoeting.

(2) “fantasia’-avond”: zou kunnen verwijzen naar de film “Fantasia“van Walt Disney uit 1940 met bijhorende muziek van bv. Bach, Tchaikovsky, Beethoven etc.

(3) “bittere ontgoocheling der laatste jaren”: Sim werd ook getroffen door de repressie na de bevrijding van België in september 1944. Zij was in de vroege oorlogsjaren gouwleidster geweest voor Leuven van de Dietsche Meisjesscharen -zie hierover de scriptie van Severine Jans (pdf pp. 59)- en verbleef tweemaal in voorarrest (oktober ’44 tot februari ’45 in Leuven Centraal en het jaar ’47 in de gevangenis van Vorst).
Uitgebreide informatie hierover in het menu “Voorgeschiedenis”.
Sim was zeer goed bevriend met Jetje Claessens, leidster van de Meisjesscharen. Sim schreef voor haar een welkomstwoord toen Jetje op bezoek was in Vlaanderen vanuit haar ballingsoord in Argentinië (1991), dit werd overgenomen op het overlijdensprentje voor Jetje (1995). De idealen van toen blijken nog niet vergeten…:

(4) grootstad: Brussel (Schaarbeek). Na de bevrijding verhuisde het gezin van Sim in 1945 noodgedwongen vanuit Sint-Joris-Winge naar Schaarbeek. De Vlaamsgezindheid van het gezin werd hen kwalijk genomen. Dit alles gebeurde trouwens in de nasleep van het drama te Meensel-Kiezegem van augustus 1944, een buurgemeente van Sint-Joris-Winge. Een collaborateur werd door het verzet in onduidelijke omstandigheden neergeschoten en een gruwelijke vergeldingsactie volgde die nog tot op de dag vandaag de gemoederen in deze gemeente beroert. Sim en haar familie kenden vele van de betrokkenen (langs beide kanten) persoonlijk, één van de weggevoerden, die overleed in KZ Neuengamme, was een familielid.

(uitgebreide info hierover in het menu “Voorgeschiedenis”)

(5) “krakend wagentje”: een Volkswagen Kever

(met het “krakend wagentje” voor het huis in de Kleine Warande te Gistel waar Nand woont)

(6) mastebossen: Sim verloor haar job in het onderwijs (ze was regentes Frans, Nederlands, Geschiedenis en Aardrijkskunde) omwille van haar betrokkenheid als gouwleidster van de Dietsche Meisjesscharen. Om den brode nam ze verschillende jobs aan (o.a. vertaalster in het Slachthuis van Anderlecht en redactrice van het literair tijdschrift “Nieuw Gewas”, waar ook de schrijver Roger Van de Velde deel van uitmaakte) tot ze een vaste job vond als vertegenwoordigster van koekjes en chocolade voor de firma “Van Loo“, en doorkruiste dagelijks het Vlaamse land, vooral Antwerpen en Limburg. Het zou nog duren tot begin jaren ’60 vooraleer Sim opnieuw vast werk vond in het onderwijs, na 21 interims… “Mastebossen” is een verwijzing naar de bossen in Kapellen (Antwerpen) langs de Kalmthoutsesteenweg.

(7) “ik had een goeie dag vandaag”: kan dubbel zijn: ze voelde zich gewoon goed, of ze had die dag een goed verkoopcijfer gehaald (zie hierboven).

(8) “kemenade”: een warme, gezellige kamer. Een kemenade was in Middeleeuwse burchten de belangrijkste en gerieflijkste ruimte, met open haard en meestal de enige die verwarmd was, zie Wikipedia.

(9) “und die Muse gewidmet!” : letterlijke vertaling: “aan de Muze toegewijd”, de term “gewidmet” is een veel voorkomende beleefdheidsaanspreking in muziek en literatuur.

(10) Dit is één van de laatste gedichten die Sim zal schrijven. Ze zal het dichten slechts – sporadisch – opnieuw opnemen na Nands overlijden., bijna 40 jaar later… De uitleg hiervoor is te vinden in haar Memoires, zie aldaar.

De volledige liefdesbriefwisseling vind je hier

Zie ook op deze site over Sim: “Oh To Escape. Het motto van Sim